Page 140 - Mevlana'nın Eğitim Görüşleri

Allah'ın elinde bir âlet gibidir, tıpkı akıl karşısında elin ve kolun durumu
1
gibi . Tanrı, kendi nurundan bir küçük parça olan akıl ışığını, insanın
2
daracık "fikir yuvası"na yerleştirmiştir .

Đslâmiyet’te, insanın esas temellerinden en önemlisi olarak akıl
kabul edilir. Çünkü Đslâm dini, algılama ve anlama dinidir. Anlamadan
inanmak mümkün değildir. Đnanmak için görmek, duymak ve anlamak;
bunun için de akıl gereklidir. Aklı olmayana, dinî bir sorumluluk da
yüklenmemiştir. Hz. Muhammed, "Aklın bir zerresi oruçtan da yeğdir,
namazdan da; çünkü akıl cevherdir, bu ikisi araz. Namaz ve oruç, ancak
3
bir kişideki aklın tam olmasından sonra farz olur", buyurmuştur . Hz.
Muhammed'in ahmak kişiyi düşmanı, akıllı kişiyi dostu ve canı olarak
nitelediği; ahmaktan kaçılarak akıllı ile dost olunmasını istediği
4
anlatılmaktadır .

Đnsan hayatının her safhasında aklın önemi ortaya çıkar.
Çocuklarda akıl hüküm yürütmeye başlayıncaya kadar, onlar oyun
evreninden dünya gerçeklik evrenine gelemezler, nesnelere başka
anlamlar ve görevler verirler. Ancak akıllandıktan sonra her nesnenin ve
olayın gerçekten ne demek olduğunu ve nasıl davranması gerektiğini
5
anlarlar . Đnsan ancak akılla insan olur, vücudunun büyümesi, saçının-
sakalının ağarmasıyla değil. Bunun başka ölçütlerinden biri de, başlarında
akıl olmayan kişilerin akıl yerini mal ve servetle doldurmuş olmaları; akıllı
6
kişilerin ise orayı ilimle doldurmalarıdır .

Varlık ve yokluk evrenlerinin her tarafına yayılmış olan akıl
kademesindeki ışık, değişik yoğunluklarda olmak üzere bütün canlılarda
ortaktır.

"Akıl oldunuz mu, akıl kesildiniz mi binlerce kişi
olsanız bile birsiniz gene. Tıpkı güneş gibi her eve
7
girer, yayılırsınız. "

Bütün fitneler, aklın olmamasından, aklın baştan gitmesinden
doğmaktadır. . Mevlâna, akla şöyle hitap etmektedir:

"Nereden yüz çevirirsen orada yol bitiriş, savaş
yüz gösterir. Nereye yüz döner, ne yana yüz
gösterirsen orda zevk, sarhoşluk, hayranlık belirir.

Onsekizbin âlem de ancak iki kısma ayrılır; yarısı
cansızdır, ölmüştür, yarısı diri, biliş, anlayış
8
sahibi."

1
Mesnevi. 4/3719-3740
2
Mevlâna'nın Rubaileri. s.225(1096)
3
Mesnevi. 5/454-456
4
Mesnevi. 4/1947-1955
5
Mesnevi. 3/2279-2281
6
Mevlâna'nın Rubaileri. s.88(427)
7
Dîvan-ı Kebîr. Cilt 3. s.40(266)
8
a.g.e. Cilt 2. s.463(3945-3947)