Page 142 - Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitimi Kuruluşlar ve Tarihçeler

1 2 5

başlıklı kitabı yazan Mahmut Cevat Bey, bu eserinde
«Devleti Osmaniyede kadim Maarif Nezareti işte bu ders
Vekâletidir» diyerek Ders Vekâletini eski bir Maarif Neza­
reti gibi saymakta ise de «Maarifi Umumiye nezareti» ve
«Ders vekâleti» kavramları arasında denklik değil, salt bir
benzeyiş bulunabilir.
Devlet işlerine batı yolunda düzen vermek fikri uyanın­
ca maarif alanındaki yenileşmeye askerî teknik okullardan
başlanmış, ancak henüz bir «kamu maarifi» düşüncesine
erişilmemiş, bu yolda işlemeye girişilememişti. Bu düşünce;
Mahmut II. zamanında ilköğretimin bir ödev olması hakkın-
daki (1824) Fermanının yayımlandığı, Askerî tıbbiye (1826)
H rbiye (1834) mekteplerinin kurulduğu ve Rüşdiye mek­
tepleri açılmasının kararlaştırıldığı (1838) sıralarda ortaya
çıkmış oldu. Artık kamu maarifine doğru bu ilk adımlar
atıldıktan sonra Devlet teşkilâtı arasında “Mektebi Maarifi
Adlî veyaMekâtibi Rüşdiyye Nezareti* (1838), “Meclisi umuri-
Nafia*, “Maarif Meclisi muvakkati* (1845) ve “Meclisi Maa­
rifi umumiye* (1846) gibi örgenlenimler belirmeye başladı.
Mekâtibi Rüşdiyye Nazırlığına Imamzade Esat Efendi tayin
edilmişti. Fakat bu zatın tayininde henüz Rüşdiye mekteple­
ri açılamamış, Nezaretin görevi “Mektebi Maarifi Adlî* ile
Sıbyan mekteplerine bakmaktan ibaret kalmıştı. Daha sonra
Mekâtibi Umumiye Nezareti kurularak (1846) Nazırlığına
Vakanüvis Esat Efendi, Muaviniiğine de Kemâl Efendi (Pa­
şa) tayin olundular. Rüşdiye mektepleri teşkilâtı da bundan
sonra başladı. Bir müddet sonra Mekâtibi Umumiye Nezareti
"Mekâtibi Umumiye Müdürlüğü* ne çevrildi ve müdürlüğü­
ne Nezaret, muavinliğinde bulunan Kemâl Efendi getirildi
(1847). Sonra Mekâtibi Umumiye Müdürlüğü yine
Mekâtibi Umumiye Nezareti oldu (1848). Dokuz on yıl ka­
dar bir zaman geçtikten sonra “Maarifi Umumiye Nezareti,
kuruldu, Nazırlığa da Meclisi âlii tanzımat azasından Sami
Abdurrahman Paşa tayin olundu (1857).
Maarif Nezareti kurulmadan epice evvel bir “Encümeni
Daniş* açılmış bulunuyordu (1851). Nezaret temellendikten
sonra, daha önceden var bulunan “Meclisi Maarifi Um um i­
ye*, yeni bir biçim aldı ve «Dairei Maarifi Umumiye» un­
vanı altında ikiye bölündü. Bu Dairelerden birine “Dairei